บันทึก 16 มกราคม 2569
เมื่อสองสามวันก่อนได้อ่านคำๆ หนึ่งมันกระทบใจ ต้องเอาไปใคร่ครวญ “โยนิโสมนสิการ” เพราะตนเองรู้สึกว่าเป็น “กุญแจ” ไขความลึกซึ้ง เข้าสู่แดนอีกแดนหนึ่งของเต๋าและพุทธธรรม อันจะนำมาใช้ได้ในการแก้ไขปัญหาด้วยปัญญา (wisdom)
Systemic sensibilities
ประกอบด้วย 2 คำ คือ Sensibilities แปลว่า ความปราณีตละเอียดอ่อน นุ่มนวล ในนี้เป็นประธาน
Systemic แปลว่า เชิงระบบ เป็นคุณศัพท์ แต่ครั้นเอาสองคำนี้มาแปลเป็นไทย มันไม่สะดวกลิ้น ประดักประเดิดชอบกล น้องคนหนึ่งใน workshop ได้ใช้ AI ช่วยแปลให้ ความว่าดังนี้
- “ความมีจิตปราณีตเชิงระบบ” ให้หมายความถึง การใช้จิตที่ละเอียดอ่อน พิถีพิถัน ในการมองหาความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนของสิ่งต่างๆ
- “จิตปราณีตแห่งการมองเชิงระบบ” สื่อถึงสภาวะจิตที่มองเห็นความเชื่อมโยงของทุกส่วน ได้อย่างชัดแจ้งและลุ่มลึก
- “ความหยั่งรู้ด้วยจิตปราณีตเชิงระบบ” เหมาะสำหรับบริบทที่เน้นความเข้าใจอย่างถ่องแท้ (insight) ที่ไม่ได้มาจากตรรกะ แต่มาจากความละเอียดอ่อนของจิตที่แท้จริง
ข้อสังเกต เรื่องการสะกด ประณีต มักใช้ในความหมาย ละเอียด ลออ เรียบร้อยงดงาม ปราณีต มักเป็นคำเฉพาะ หรือสะกดแบบโบราณ หากใช้คำว่า “ความมีจิตประณีตเชิงระบบ” จะช่วยให้ความหมายของคำว่า sensibility ดูสูงส่งและสะท้อนถึงความสามารถในการเข้าใจความซับซ้อนได้อย่างดีเยี่ยม
หมายเหตุ: ขอยกคำสอนสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต)
…รู้อะไร ต้องรู้ให้ชัด ถ้าไม่ชัด ไม่เป็นปัญญา…
นี่คือเหตุผลว่า “กัมมนีโย จิตอันนิ่มนวล ของการเอาไปใช้งาน ที่ท่านอาจารย์พุทธทาสย้ำเสมอ
มาถึงตรงนี้ ผมหวังว่าจะช่วยอรรถาธิบาย ว่า “กลไกขับเคลื่อน” “กลไกทำงาน” จึงเป็น โลกทัศน์และกระบวนทัศน์ ที่ไม่เหมาะกับการรับมือแก้ไข VUCAWorld และ BANI World ที่สลับซับซ้อน ยุ่งยาก และผันผวน
Systems Thinking with Human Faces จึงเป็นการทำ System Mapping แล้วใช้ สภาวะจิตอันละเอียด ประณีต พิจารณา เห็นชัด เกิดปัญญาในการแก้ไข
การลากเส้นเชื่อมโยง feedback loops ต้องใช้กับการคิดใคร่ครวญ มีสติตระหนักรู้ ในการมองและเห็น “สภาวะจิตที่มีคุณภาพและปราณีต”
Curiosity , Clarity, Compassion, Choice, Courage
Curiosity – ความอยากรู้อยากเห็น คือแรงผลักที่ทำให้คนตั้งคำถาม ไม่ยอมรับอะไรแบบดื้อ ๆ ถ้าไม่มี Curiosity คนจะหยุดพัฒนา เรียนรู้อะไรใหม่ไม่ได้ และมักติดอยู่กับความคิดเดิม ๆ
Clarity – ความชัดเจน คือการคิด พูด และตัดสินใจอย่างไม่คลุมเครือ รู้ว่าตัวเองต้องการอะไร ไม่หลอกตัวเอง คนที่ขาด Clarity มักสับสน ลังเล และเสียเวลาไปกับเรื่องไม่จำเป็น
Compassion – ความเมตตา ความเห็นอกเห็นใจ ไม่ใช่ความสงสาร แต่คือการเข้าใจความทุกข์ของคนอื่นและไม่ซ้ำเติม เป็นพื้นฐานของความเป็นมนุษย์ ถ้าไม่มี Compassion คนอาจเก่ง แต่จะเย็นชาและทำร้ายคนอื่นได้ง่าย
Choice – ทางเลือก / การเลือก คือการยอมรับว่าชีวิตไม่ได้ “บังคับ” เราเสมอไป เราเลือกการตอบสนองได้ แม้ในสถานการณ์แย่ ๆ คนที่ไม่ยอมรับเรื่อง Choice มักโทษคนอื่นหรือโทษโชคชะตา
Courage – ความกล้าหาญ ไม่ใช่ไม่กลัว แต่คือการลงมือทำทั้งที่กลัว Courage คือสิ่งที่แยกคนที่ “รู้” ออกจากคนที่ “ทำจริง” ถ้าไม่มี ก็มีแต่ความคิดดี ๆ แต่ไม่เคยเกิดผล