Publications

โดย อาจารย์ชัยวัฒน์ ถิระพันธุ์ (บันทึก ณ วันที่ 19 ตุลาคม 2569) จากความผันผวนของโลก สู่ตำราสงครามคลาสสิก ในเช้าวันหนึ่งที่ผมติดตามสถานการณ์โลก ทั้งเสียงสะท้อนจากการประชุม IMF และ World Bank รวมถึงข่าวการประท้วงและการจลาจลในหลายเมืองของประเทศฝรั่งเศส เหตุการณ์เหล่านี้ชวนให้คิดถึงสภาวะ VUCA World (ความผันผวน ไม่แน่นอน ซับซ้อน คลุมเครือ) และ BANI World (ความเปราะบาง วิตกกังวล ไม่เป็นเส้นตรง และคาดเดายาก) ความคิดนั้นนำผมไปสู่หนังสือ The Art of Action โดย Stephen Bungay ผู้สนใจงานด้านยุทธศาสตร์ที่ได้รับอิทธิพลจาก Carl von Clausewitz นักปรัชญาการทหารชาวเยอรมันในยุคเดียวกับนโปเลียน โบนาปาร์ต ซึ่ง von Clausewitz ได้สังเกตยุทธการของนโปเลียนและเขียนตำราสงครามเล่มสำคัญชื่อ On War (Vom Kriege) ขึ้นมา

เรื่องเล่าประชาสังคม : ปิยนาถ ประยูร “สังคมดีไม่มีขาย อยากได้ต้องร่วมสร้าง”  เคยเป็นแนวคิดในการปลุกสำนึกพลเมืองให้ตื่นรู้มารวมตัวกันเป็นประชาสังคม เพื่อสร้างสังคมที่ตนเองปรารถนาและสร้างอนาคตให้ลูกหลาน แนวคิดนี้ได้รับการตอบรับจากคนทำงานทางสังคมในช่วงปี 2543 เรื่อยมา เช่นเดียวกับ Civicnet ที่เป็นองค์กรสนับสนุนส่งเสริมและพัฒนาขบวนการประชาสังคม เอื้ออำนวยให้กลุ่มประชาคม ประชาสังคมได้ก่อตัว รวมตัว พัฒนาตนเองขึ้นมาเพื่อเข้าร่วมกำหนดทิศทางสร้างการเปลี่ยนแปลง          เพราะสังคมดีที่เราปรารถนานั้นไม่สามารถเกิดขึ้นได้จากการชี้ไปที่รัฐหรือใครคนใดคนหนึ่งว่าให้มาทำสิ่งนั้นสิ่งนี้ ทำนั่นทำนี่ให้  และเชื่อว่าการเปลี่ยนแปลงต้องเริ่มต้นที่ตัวเราเอง ถ้าเราอยากเห็นสังคมที่เราอยู่เป็นอย่างไร เราต้องช่วยกันกำหนดทิศทาง ต้องเข้าไปมีส่วนร่วม กำหนดท่าทีของเราต่อสังคมที่เราอยากอยู่ และเชื่อว่าเราทำได้จากจุดเล็กๆ ของเรา เชื่อมโยงกับจุดเล็กๆ ของคนที่อยู่ในพื้นที่ต่างๆ ขยายผลของสิ่งที่เราทำออกไปสู่ความสำเร็จในวงกว้าง สร้างสังคมที่เราอยากอยู่ขึ้นมาได้  การจัดการประชุมวิชาการประชาสังคมครั้งที่ 2  “ทิศบ้าน ทางเมือง : บนเส้นทางประชาสังคมไทย” จึงเป็นแรงบันดาลใจและพลังใจให้กับ “ประชาสังคม” ที่ก่อตัวขึ้นเพื่อสร้างการเปลี่ยนแปลงเล็กๆ ในพื้นที่ต่างๆ ได้เชื่อมโยงกันเข้ามา เปิดพื้นที่การพูดคุยแลกเปลี่ยน อภิปรายกัน เมื่อวันที่ 18-21 พฤษภาคม พ.ศ. 2543 ณ วิทยาลัยนานาชาติ

เรื่องเล่าประชาสังคม :   โดย ปิยนาถ ประยูร          ปี ค.ศ. 2000 (พ.ศ.2543) ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนศตวรรษใหม่  เป็นปีเชิงสัญลักษณ์สำหรับการเริ่มต้นใหม่ของหลายสิ่งหลายอย่าง และสิ่งหนึ่งที่มีการพูดถึงกันมากของผู้นำทางสังคม นักวิชาการ นักสื่อสารมวลชน รวมไปถึงในแวดวงของนักพัฒนา และหน่ออ่อนประชาคม ที่เริ่มจะมีผู้นำประชาคมในท้องถิ่น ก็คือ แนวคิด “ประชาสังคม”          “การให้คำจำกัดความและความหมายของประชาสังคมยังมีความแตกต่างกันอยู่มาก แต่หากพิจารณาด้านเนื้อหาสาระของ “ความเป็นประชาสังคม” ดูเหมือนจะเป็นทางเลือกสำคัญและท้าทายต่ออนาคตสังคมไทย” และ “ความเคลื่อนไหวเรียกร้องต่อบทบาทของภาคพลเมืองที่จะต้องเข้ามามีส่วนร่วมรับผิดชอบต่อสาธารณะและการกำหนดทิศทางของตนเอง นับเป็นก้าวย่างที่สำคัญยิ่งต่อบทบาทของพลเมืองไทยในช่วงเปลี่ยนผ่านแห่งศตวรรษ” คำกล่าวของ ดร.อนุชาติ พวงสำลี หนึ่งในนักวิชาการที่เป็นผู้ก่อตั้ง “สถาบันการเรียนรู้และพัฒนาประชาสังคม” หรือ Civicnet  และเป็นผู้มีบทบาทสำคัญในการจัดประชุมวิชาการประชาสังคมครั้งที่ 1 “ประชาสังคม : พลเมืองไทย ณ จุดเปลี่ยนศตวรรษ” เมื่อวันที่ 2-4 เมษายน 2542 ที่มหาวิทยาลัยมหิดล ศาลายา

เรื่องเล่าประชาสังคม : ปิยนาถ ประยูร หนังสือ “บนเส้นทางการค้นหาพลังปัญญาและจินตนาการ”  เป็นหนังสือเล่มแรกที่บันทึกการฝึกฝนวิธีคิดเชิงกระบวนระบบ (Systems thinking)  โดย อาจารย์ชัยวัฒน์ ถิระพันธุ์  เป็นผู้นำกระบวนการหรือวิทยากรกระบวนการ ซึ่งในช่วงปี พ.ศ.2542 นักเคลื่อนไหวทางสังคม นักวิชาการ และสังคมไทย กำลังให้ความสนใจกับ “ประชาสังคม” และก่อนหน้านั้นก็มีงานวิจัยเกี่ยวกับขบวนการประชาสังคมไทยที่เป็นการรวมตัวกันเคลื่อนไหวของภาคพลเมือง การนำกระบวนการนี้มาทดลองฝึกจึงเป็นไปตามแนวคิดที่จะพัฒนา “ประชาสังคม” ที่กำลังก่อตัวขึ้น ให้สามารถรับมือกับความซับซ้อนของปัญหาในสังคมไทยได้ การจัดกระบวนการฝึกฝนครั้งนี้ ใช้ระยะเวลาถึง 3 วัน เมื่อวันที่ 21-23 พฤษภาคม พ.ศ.2542  เป็นการร่วมกันจัดงานโดยสถาบันการเรียนรู้และพัฒนาประชาสังคม (Civicnet) และสถาบันชุมชนท้องถิ่นพัฒนา (LDI) มีการสนับสนุนจากมูลนิธิพัฒนาไท และสนับสนุนการจัดพิมพ์หนังสือจากมูลนิธิฟริดริช เนามัน สติฟตุง การฝึกวิธีคิดเชิงกระบวนระบบครั้งนี้ น่าสนใจตั้งแต่ผู้เข้าร่วมทดลองฝึกฝนการนำ Systems thinking  มาใช้ในการคิดเพื่อทำงานทางสังคม ที่เป็นบุคคลซึ่งเป็นที่รู้จักกันในแวดวงการทำงานพัฒนาในขณะนั้น รวม 38 คน ทั้งที่เป็นนักวิชาการและนักเคลื่อนไหวที่สร้างความเปลี่ยนแปลงอย่างมากมายในสังคม อาทิ นพ.สงวน นิตยารัมย์พงศ์,  นพ.พลเดช

บันทึก 16 มกราคม 2569 เมื่อสองสามวันก่อนได้อ่านคำๆ หนึ่งมันกระทบใจ ต้องเอาไปใคร่ครวญ “โยนิโสมนสิการ” เพราะตนเองรู้สึกว่าเป็น “กุญแจ” ไขความลึกซึ้ง เข้าสู่แดนอีกแดนหนึ่งของเต๋าและพุทธธรรม อันจะนำมาใช้ได้ในการแก้ไขปัญหาด้วยปัญญา (wisdom)   Systemic sensibilities ประกอบด้วย 2 คำ คือ Sensibilities แปลว่า ความปราณีตละเอียดอ่อน นุ่มนวล ในนี้เป็นประธาน Systemic แปลว่า เชิงระบบ เป็นคุณศัพท์ แต่ครั้นเอาสองคำนี้มาแปลเป็นไทย มันไม่สะดวกลิ้น ประดักประเดิดชอบกล น้องคนหนึ่งใน workshop ได้ใช้ AI ช่วยแปลให้ ความว่าดังนี้ “ความมีจิตปราณีตเชิงระบบ” ให้หมายความถึง การใช้จิตที่ละเอียดอ่อน พิถีพิถัน ในการมองหาความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนของสิ่งต่างๆ   “จิตปราณีตแห่งการมองเชิงระบบ” สื่อถึงสภาวะจิตที่มองเห็นความเชื่อมโยงของทุกส่วน ได้อย่างชัดแจ้งและลุ่มลึก “ความหยั่งรู้ด้วยจิตปราณีตเชิงระบบ” เหมาะสำหรับบริบทที่เน้นความเข้าใจอย่างถ่องแท้ (insight) ที่ไม่ได้มาจากตรรกะ แต่มาจากความละเอียดอ่อนของจิตที่แท้จริง ข้อสังเกต เรื่องการสะกด

Scenario Technique เป็นกระบวนการในการกำหนดแผนการจัดการกับสถานการณ์ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ซึ่งเกิดจากการร่วมสร้างของฝ่ายต่างๆ เป็นทางเลือกที่จะจัดการกับสถานการณ์ที่จะเกิดขึ้น ตั้งแต่ทางเลือกในสถานการณ์ที่เลวร้ายที่สุด (Worst Case) สถานการณ์ปกติ (Normal Case) จนถึงสถานการณ์ที่ดีที่สุด (Best Case) ซึ่งสามารถครอบคลุมสถานการณ์ที่จะเกิดขึ้นในอนาคตเอาไว้ได้ ดังนั้นไม่ว่าอนาคตจะเป็นเช่นไร เราก็มีแผนการที่จะจัดการกับมันเสมอ ซึ่งต่างไปจากการที่เรามีแผนๆ เดียว เพราะหากสถานการณ์ในอนาคตเปลี่ยนไปโดยที่เราคาดไม่ถึง เราจะไม่สามารถจัดการความเปลี่ยนแปลงที่เกิดอย่างไม่คาดฝันนั้นได้ดีหรือทำได้แค่เพียงตั้งรับสถานการณ์เท่านั้น เทคนิคดังกล่าวเริ่มจากการสังเกตเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจริงๆ ว่าสิ่งที่เกิดขึ้นใน ปัจจุบัน น่าจะเป็นสัญญาณที่จะส่งผลให้เกิดอะไรขึ้นในอนาคต โดยทำการค้นหาความเป็นไปได้ต่างๆ บนพื้นฐานที่ว่า หายนะมักมาคู่กับโอกาสเสมอ ถ้าเราเห็นความเป็นไปได้หลายทาง (มากที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้) เราก็สามารถกำหนดทางเลือกที่จะจัดการกับปัญหานั้นๆ ได้มากขึ้น การจะกำหนดทางเลือกดังกล่าว จำเป็นที่จะต้องหาและคัดเลือกตัวแปร ที่มีอิทธิพล ที่จะส่งผลถึงอนาคต (ตัวแปรหลัก) ทั้งด้านบวกและด้านลบ และตัวแปร ที่คาดไม่ถึง (แต่สามารถจัดการได้) จากนั้นจึงทำการคัดเลือกหนทางที่เป็นไปได้มากที่สุด แล้วทำการเขียนแผนการอย่างคร่าวๆ ขั้นตอนการทำ Scenario 1) วิเคราะห์สถานการณ์ปัจจุบัน ที่เกิดขึ้นกับองค์กรของเรา สังคมไทย และสังคมโลกในทุกๆ ด้าน 2) คัดเลือกตัวแปรหลักที่จะเป็นตัวกำหนดอนาคต (Predictable Variables)